Vũ

HOÀNG VINH - DƯƠNG MINH HÀO

Bộ SÁCH KHOA HỌC THÚ VỊ CỦA THẾ KỶ XXI

Ằ.' s

'

r

r.

t

'

'

^ ''s^iMyÌẾr ■

' ■

- '' -

> , NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC sư PHẠMTP. Hồ CHI minh ■
#5

v ũ HOÀNG VINH - DƯƠNG MINH HÀO

(Sưu tẩm, biên soạn)

Bộ SÁCH KHOA HỌC THÚ VỊ CỦA THẾ KỈ XXI

SA MẠC
KÌ DIỆU

NHÀ X U Ấ T BẢ N ĐẠI H Ọ C

sư PHẠM

T P . H ồ C H Í MINH

GỬI CÁC BẠN TRẺ -CHỦ NHÂN CỦA THẾ KỈ XXI

Nhân loại đâ tiến vào thế kĩ XXI. Những năm đầu của thế kỉ mới là
khoảng thời gian vô cùng quan trọng. Các bạn trẻ hôm nay sẽ là những chủ
nhân chèo lái “con thuyền" đất nước và nhân loại trong tương lai. Vi vậy,
hơn lúc nào hết, gia đinh, nhâ trường, xâ hội hay nói cách khác là tất cả
chúng ta phải quan tâm đến thế hệ trẻ, bồi dưỡng các em trờ thành những
chủ nhân ưu tú của thế kỉ XXI.
Trong các hoạt động nhằm bồi dưỡng thế hệ trẻ, việc cung cáp cho các
em những trang sách có chất lượng tốt giữ một vai trò rất quan trọng. Các
chuyên gia tâm lí - giáo dục cho rằng, một cuốn sách tốt có thể tạo ra một
con người tốt, ngược lại một cuốn sách xấu có thể huỷ hoại một đời người.
Với li do trên, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh đâ cho ra
đời bộ sách Khoa học thú vị của thế kỉ XXI.
Khoa học - kĩ thuật hiện đại với quy mô rộng lớn và tốc độ phát triển
chóng mặt đâ tạo ra những ảnh hường sâu sắc đối với cuộc sống và lao
động, sản xuất của con người. Hiện nay những cuốn sách phổ biến khoa
học đâ có không ít trên thị trường, song bộ sách “khoa học thiếu nhi” này với
nội dung phong phú, giàu tỉnh khoa học, ngôn ngữ diễn đạt dễ hiểu, minh
hoạ sinh động... vẫn cố khả năng lôi cuốn rất cao.
Bộ sách này ngoải cung cấp những tri thức khoa học cơ bản, còn đi
sâu giới thiệu một cách toàn diện những thành tựu khoa học - kĩ thuật mới
nhất trên thế giới từ cuối thế kì XX cho đến những năm đầu thế kỉ XXI, mờ

ra trước mắt các em kho tàng tri thức khoa học của nhân loại. Nếu nói đây
là một trong những “cái nôi” nuôi dưỡng nhân tài thế kỉ XXI thì thật cũng
không chút khoa trương.
Các bạn nhỏ yêu quý! Nếu các bạn muốn vững tay lái đẻ chèo chống
“con thuyền thời đại” thi ngay từ bây giờ các bạn phải nỗ lực học tập, nghiên
cứu khoa học, nâng cao tri thức đẻ mở rộng tầm nhìn, nắm được quy luật
phát triển của tự nhiên và xâ hội.
Chủng tôi tin tường vững chắc rằng, bộ sách Khoa học thú vị của thế kỉ
XXI sẽ là một bộ sách bổ ích đối với các em, sẽ giúp rất nhiều cho các em
trong học tập và đời sống. Chúng tôi cũng hi vọng các em sẽ đảm đương tốt
vai trò chủ nhân cùa đất nước trong thế kì XXI.
Chúc các em gặt hái được nhiều thành công trong cuộc hành trinh vô
cùng khó khăn, gian khổ nhưng đầy hứng thú và sự sáng tạo này.

Cuốn sách này nói gì với các bạn?
Nhắc tới sa mạc, mọi người thường sẽ nghĩ ngay đến một bức tranh
khô cần mênh mông cát, khắp nơi lạnh lẽo hoặc nóng bỏng, chết chóc. Quả
đúng như vậy, sa mạc đối với con người vô cùng khắc nghiệt, có rất nhiều
nơi con người không thể sinh sống, lần lượt rời bỏ quê hương đi nơi khác.
Tuy nhiên, sa mạc lại không phải là nơi hoàn toàn không có sự sống.
Có những sa mạc mà ở đó có rất nhiều cây xanh, đất đai màu mỡ. Cũng có
nhiều nơi ánh nắng chan hòa, sự sinh trưởng của các loại nông sản và hoa
quả vô cùng tươi tốt, nhiều động vật cũng có thẻ sinh sống trong sa mạc. Sa
mạc còn là nơi tiềm ẩn rất nhiều khoáng sản phong phú, các giếng dầu mỏ
chủ yếu cùa thế giới hầu như đều nẳm ở sa mạc...
Hiện nay, ờ nhiều nơi, con người vẫn đang chiến đấu với sa mạc, xanh
hóa sa mạc, biến sa mạc thành rừng xanh. Các bạn thân mến! Khi trường
thành, rất có thể các bạn cũng sẽ tham gia vào cuộc hành trinh cải tạo
sa mạc!

Q/^(uc ấỊO
m

9

Trang
Gửi các bạn trẻ - chủ nhân của thế kỉ XXI..............................................................................................3
1.

cổn cát muôn hình vạn trạ n g ..................................................................................................... 9
Sa mạc lớn nhỏ khác nhau...........................................................................................................11
Sa mạc và vùng cát..........................................................................................................................12
Sa mạc phong phú...........................................................................................................................13
Hoang m ạc...........................................................................................................................................14
Các loại hoang m ạ c .........................................................................................................................15

2.

Vua của sa mạc thế giởì sa mạc Sahara............................................................................. 16
"Cực nóng" của thế giới................................................................................................................. 16
Kho báu dưới lòng đ á t................................................................................................................... 17
Bản lĩnh thích nghi...........................................................................................................................18
ốc đảo xanh giữa sa m ạc..............................................................................................................22
"Đại dương" dưới sa mạc...............................................................................................................24

3.

Sa mạc lớn nhất Trung Quốc - Sa mạc T a kla m a k a n ................................................. 25
Kì quan sa m ạc...................................................................................................................................25
"Thành phố biển"..............................................................................................................................27
Nướng bánh trên sa mạc...............................................................................................................28
Gió lốc kì lạ .......................................................................................................................................... 29
Tiếng hát thẩn bí...............................................................................................................................29
Bão đen..................................................................................................................................................30
Thôn xóm ở sa m ạc..........................................................................................................................31
"Chiếc gương" ở sa mạc................................................................................................................. 32

4.

Người phụ nữ đi qua sa mạc Taklam akan........................................................................33
Tích cực chuẩn b ị..............................................................................................................................33
Hành trình gian khổ........................................................................................................................ 34

5.

"ố c đảo xanh sa m ạc"................................................................................................................ 36
Thung lũng nho................................................................................................................................ 36
Hỏa diêm sơn trong thần thoại.................................................................................................38
Kì tích nhân tạo - Giếng bờ đất............................................................................................... 40

6.

Thực vậ t sa mạc kì th ú ............................................................................................................... 41
"Anh hùng" trên sa mạc - Cây hổ dương............................................................................ 41
Hạt giống nhỏ có cánh................................................................................................................ 42
"Máy lấy nước" giỏi giang............................................................................................................ 43
Lệ cây hổ dương............................................................................................................................... 44
Công viên rừng hổ dương lớn nhất thế giới...................................................................... 44
Vương quốc của cây xương rồng............................................................................................. 45
"Người khổng lổ sa mạc" - Saguaro....................................................................................... 47
Thực vật mang đến ảo giác - Xương rồng Peyote.......................................................... 48
"Bạch tuộc sa m ạc"-Thiên Tuế Lan....................................................................................... 50
Táo trống ở đất cát - toàn bộ cây đéu là q uý....................................................................51
Cây có sức sống ngoan cường - Haloxylon................. ...................................................... 52
"Cây chuối du lịch" kì lạ.................................................................................................................53
Cây giống như cái bình................................................................................................................. 54

7.

Động vật sinh động trên sa mạc........................................................................................... 55
Chiếc áo khoác tuyệt vờ i.............................................................................................................. 55
"Rắn sa m ạc".......................................................................................................................................55
Hoạt động trong bóng đ êm .......................................................................................................57
Mỗi loài đểu có kế hay...................................................................................................................58
Chim lớn không biết bay.............................................................................................................. 60
"Chiếc thuyền của sa mạc" - Lạc đà....................................................................................... 63
Lạc đà hai bướu hoang d ã ........................................................................................................... 66

8.

Thành phố cổ trên sa mạc cẳu chuyện của Lo la.......................................................... 69
Phát hiện ra Lola............................................................................................................................... 69
Cách bảo vệ rừng rậm xưa nhất................ ...............................................................................70
Thay đổi của Lola............................................................................................................................. 71

9.

Hé mở bí mật của Thống Vạn T h à n h ................................................................................. 72

10. Khảo sát N lya......................

75

Sự hưng vong của vùng đẫt xanh........................................................................................... 75
Mộ táng ỞNiya...................................................................................................................................76

11. Tìm hiểu bí mật Lop N o r...........................................................................................................78
Nhà khoa học mất tích một cách li kì......................................................................................78
Nhà thám hiểm gặp nạn............................................................................................................... 79
Tim hiểu bí mật Lop N or.............................................................................................................. 80
Hố "biết bơi"..............................................................................................................................

81

Vùng đất tập trung đồ quý..........................................................................................................82
12. Những câu chuyện kì lạ ở sa m ạ c.........................................................................................83
Thành phố ma.................................................................................................................................... 83
Sa mạc ngũ s ắ c .................................................................................................................................83
Thế giới màu trắng bạc.................................................................................................................. 85
Sa mạc màu đ ỏ .................................................................................................................................. 85
Sa mạc màu đen................................................................................................................................86
13. Những con người chiến đấu với sa m ạc........................................................................... 87
"Tam Bắc" ở đâu?.............................................

87

Vạn Lí Trường Thành màu xanh................................................................................................ 88
Biến sa mạc thành ốc đảo xanh................................................................................................ 89
ông Lưu trị cá t................................................................................................................................... 89
Cát vàng đã biến thành biển xan h ..........................................................................................91
Kì tích của sa mạcTengger...........................................................................................................92
"Đá lục bảo" trên sa mạc Badain Ja ra n ..................................................................................96
Nơi sâu thẳm giữa mênh mông cát vàng gặp ốc đảo xa n h ........................................97
Bén rẻ Engebei................................................................................................................................... 98
Môi trường gian khổ........................................................................................................................99
Viết lại lịch sử sa m ạc.......................................................................................................................99
Một thế giới màu xanh................................................................................................................... 99
Những chiến sĩ quốc tế trong đội quân trị cá t................................................................100
Làm xanh làng quốc t ế ................................................................................................................103
Turkmenistan đào hó cải tạo sa m ạc.................................................................................... 105
Ai Cập định phủ xanh sa mạc Sahara....................................................................................106
14. Top 10 sa mạc kì v ĩ nhất thế g iớ i........................................................................................108

CỒN CÁT MUÔN HÌNH VẠN TRẠNG

côn cát của sa mạc

Sa mạc lớn, mênh mông không nhìn thấy bến bờ. Nơi đây quanh năm có gió
lớn. Gió lớn thổi trăm năm, ngàn năm, vạn năm, rất nhiều hạt cát bay nhảy cùng
với gió rồi chất thành những cồn cát và đổi cát, mênh mông bất tận, ngút ngàn,
giống như đại dương cát nhấp nhô sóng biển.
Hình dáng của những cồn cát đa dạng, muôn hình vạn trạng. Có những cổn
cát giống như những bờ đê dài tít tắp, có những cồn cát giống như cái tẩu, có
những cổn cát lại giống như cái thuẫn. Nhưng đại đa số cồn cát giống như những
vẩng trăng non, thuận theo chiểu gió, cùng đứng xếp hàng hướng về một phía,
mọi người gọi đó là cồn cát hình trăng non.

Có những đổi cát lớn, trên bờ đón gió của nó xuất hiện những cồn cát nhỏ
trùng trùng điệp điệp, giống như những cổn cát lớn cõng những cồn cát nhỏ. Mọi
người gọi nó là đồi cát hình phức hợp.
Trong sa mạc Taklamakan còn có thể nhìn thấy những đổi cát hình kim tự
tháp. Điểu này là do có những cơn gió vô cùng lớn, từ bốn phương tám hướng
cùng lúc thổi vào cồn cát, giống như có bốn cái trụ không nhìn thấy đỡ cổn cát.
Kết quả là đã hình thành nên những đồi cát giống như Kim Tự Tháp. Điểu thú vị
nhất là có những cổn cát ở trên đỉnh còn đội cả mũ cát. Khi mùa đông đến, gió
Tây Bắc rất lớn gọi nhau kéo về thổi bay những chiếc mũ cát này đi mà không để
lại chút dấu tích nào.
Những cồn cát đa dạng đểu do gió thổi mà tạo thành, gió ở đây trở thành
những nghệ sĩ tạo hình lạ lùng.

Sa mạc Taklamakan

10

Sa mạc lớn nhỏ khác nhau
ở phía Bắc và phía Tầy Bắc Trung Quốc có 12 sa mạc lớn nhỏ khác nhau. Bắt
đẩu từ Hải La Nhĩ ở phía đông khu tự trị Nội Mông Cổ, kéo dài về phía Tây và Tây
Nam, qua khu tự trị dân tộc Hồi - Ninh Hạ, tỉnh Cam Túc, tỉnh Thanh Hải, thẳng
tới phía Tây của khu tự trị Duy Ngu Nhĩ - Tân Cương, có diện tích tổng cộng là
1.055.000 km^ tương đương với tổng diện tích đất canh tác của Trung Quốc.
12 sa mạc đó là: sa mạc Taklamakan, sa mạc Gurbantunggut, sa mạc Kumtag,
sa mạc bổn địa Qaidam, sa mạc Badain Jaran, sa mạc Tengger, sa mạc Ulan Buh,
sa mạc Kubuqi, vùng đất cát Maowusu, vùng đất cát Hunshandake, vùng đất cát
Hulunbeier, vùng đất cát Horqiu.
Sa mạc Taklamakan ở Tân Cương, tổng diện tích là 320 nghìn km^ nó không
chỉ là sa mạc lớn nhất của Trung Quốc, mà còn là một trong những sa mạc nổi
tiếng trên thế giới. Chính trong sa mạc này, ngoài những cát trôi ra thì còn có vô
số lòng sông cạn. Trên lòng sông còn sót lại những cây hồ dương và liễu đỏ chết
khô, hổ Hetian, hồ Keliya và hổ Niya hiện nay xuyên lẫn vào cát trôi. Vì được
cung cấp nước, cho nên ở hai bờ hổ mọc um tùm cây hồ dương, liễu đỏ và cây lau
sậy, tạo thành bụi cỏ lặp tự nhiên giữa sa mạc.
Sa mạc Gurbantunggut ở miền đông bắc Tân Cương, nhỏ hơn nhiều so với sa
mạc Taklanmakan, to bằng khoảng hai tỉnh Đài Loan. Trong sa mạc Gurbantunggut,
có những chỗ thực vật mọc tương đối rậm rạp, là nông trường cỏ mùa đông của
những người dân chăn nuôi nơi đây.
Trong sa mạc Qaidam ở phía Tây bổn địa Qaidam, Thanh Hải, bãi vùng sa
mạc ở đầy chiếm 2/3 trở lên, diện tích cát trôi khoảng 2 vạn km^.
Sa mạc Maoniaosu từ Yikezhaomeng của Nội Mông đến Shanbeishulin. ở đó
có các loại cảnh quan tự nhiên khác nhau, cát trôi, cồn cát cố định và nửa cố định
đan xen với nhau. Các loại hổ ao với tính chất khác nhau trong sa mạc có rất
nhiều, hồ nước ngọt có nhiều ở phía Nam và phía Đông Nam, hồ nước mặn có
nhiều ở phía Tây Bắc, nhưng phía Tây Nam lại có nhiều bãi muối.
Sa mạc Ulan Buh ở phía Đông Bắc Bayannur League của Nội Mông, diện tích
không lớn, lại không ngừng di chuyển về hướng Đông Nam, đe dọa đồng ruộng
và những tuyến đường giao thông.
11

Sa mạc Badain Jaran ở phía Tây Nam Alashanqi của Nội Mông, diện tích 4
vạn km^, trong sa mạc có vô số hồ nước ngọt, hổ muối và hổ nước mặn. Bể muối
Jilantai nổi tiếng chính là một hổ muối lớn trong số đó.
Vùng cát Hunshandake, vùng cát Kerxin và vùng cát Hulunbeier đểu nằm ở
phía Đông của vùng cát, lượng nước mưa tương đối phong phú, do đó thực vật
sinh trưởng tương đối tươi tốt, có những cồn cát lưu động đã bị thực vật bao phủ.
Sa mạc và vùng cát
Sa mạc hình thành như thế nào? Căn cứ theo nghiên cứu khoa học phát hiện
rằng nguyên nhân hình thành sa mạc rất phức tạp. Sa mạc Taklamakan của Tân
Cương, sa mạc Alashan của Nội Mông Cổ, còn cả sa mạc Babujilin, sa mạc
Tengger và sa mạc Ulan Buh v.v... đều được hình thành dần dấn cách ngày nay
đến mấy trăm ngàn năm. Khí hậu lúc đó khô hạn, không có mưa, Mặt Trời chiếu
rất gay gắt, chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm vô cùng lớn, nham thạch quanh
năm bị nhiệt nóng nở ra và bị lạnh co ngót lại, tan rã, dần dần phong hóa thành
cát sỏi vụn. Trong cơn cuồng phong, những hạt to thì rơi xuống ngay tại chỗ, tạo
thành bãi đá hoang: những hạt nhỏ thì bị gió thổi đi và ăn mòn thành những hạt
cát mịn, dồn thành những cồn cát cong cong, tạo nên sa mạc.

Vùng cát

12

Còn có một loại sa mạc, do con người sử dụng đất đai không hợp lí, phá hoại
đổng ruộng và bãi cỏ màu mỡ mà tạo thành. Con người ở những nơi này khai
hoang tùy tiện, chăn thả gia súc và chặt gỗ quá mức, phá hoại thảm thực vật bể
mặt đất. Lớp bê' mặt đất này đều là chất cát rời trần trụi, cát bị gió to thổi tung lên,
dồn thành từng cồn cát, thông thường gọi loại sa mạc này là vùng cát hoặc là vùng
đất cát.
Sa mạc phong phú
Nói đến sa mạc mọi người sẽ nghĩ ngay đến cảnh tượng bụi vàng cuồn cuộn,
cát đá bay lung tung, đâu cũng thấy cảnh thê lương, một vùng lặng ngắt. Đúng vậy,
sa mạc đối với loài người là khắc nghiệt, trong lịch sử có nhiều người làm công tác
khoa học, nhà thám hiểm vì nghiên cứu, khảo sát sa mạc mà đã mất mạng.
Nhưng sa mạc hoàn toàn không phải là nơi không có sự sống. Một số sa mạc
vẫn có những ốc đảo xanh, đất đai màu mỡ, nước chảy róc rách, cỏ nuôi súc vật
mọc um tùm, cây xanh rỢp bóng mát, bò cừu thành đàn, ánh sáng Mặt Trời dồi
dào, cây trái sinh trưởng rất tốt. ốc đảo xanh trong sa mạc Tân Cương chính là
một nơi cho cây trái mọc với chất lượng tốt. Trái nho Tuluían, lê tươi Akesu, dưa
Hami từ lâu đã trở thành sản vật quý trong số trái cây khoái khẩu. Dưa hấu ban
đầu xuất phát từ sa mạc Sahara, loại dưa ngọt nhất ngon nhất trên thế giới đa số
đểu trổng ở sa mạc. Dưa ngọt trổng ở sa mạc Caliíornia của Mĩ và sa mạc Negev
của Israel cũng là loại dưa nổi tiếng trên thế giới.

óc đảo

13

Sa mạc còn là nơi ẩn chứa nhiều khoáng sản phong phú. Những giếng dầu chủ
yếu trên thế giới hầu như đều ở trong sa mạc. Dầu mỏ của Trung Đông từ lâu đã
nổi tiếng thế giới. Khắp nơi ở Kuwait, Saudi Arabia đểu sản xuất dầu, là quốc gia có
dầu nhiều hơn nước. Sa mạc Sahara của châu Phi cũng có rất nhiều mỏ dầu, còn ở
Algeria thì liên tiếp phát hiện ra các mỏ dầu. Các thành phố mới vể dầu mỏ cũng
đua nhau mọc lên giữa sa mạc. Sa mạc Taklamakan của Trung Quốc cũng là một
mỏ dầu lớn. Ngoài dầu mỏ ra, trong sa mạc còn ẩn chứa không ít kim loại hiếm.
Sa mạc còn được một số nhà khoa học coi như là “kho lương thực tương lai”
để nghiên cứu, bởi vì sa mạc là nơi tốt để gây trổng các loại tảo. Nhà khoa học
Nhật Bản đã từng làm một thí nghiệm ở sa mạc Kuwait: họ dùng hai bể gây trổng,
kích thước bằng khoảng hai cái bể bơi thông thường, trong nửa năm đã sản xuất
được 7 tấn rau tảo lam, rồi lại dùng dịch tinh luyện của rau tảo lam để sản xuất
chất tạo mùi, sản xuất ra những đồ uống giàu chất dinh dưỡng, bánh mì và bánh
biscuit, còn dùng cả chất bã còn lại cho vào thức ăn gia súc với một tỉ lệ nhất định,
nuôi loại lợn nhiều thịt nạc và gà đẻ trứng, đã thu được hiệu quả rất tốt.
Do đó, nhận thức đúng đắn vể sa mạc, tận dụng phát triển, cải tạo sa mạc, là
một bài toán lớn đặt ra trước mắt toàn nhân loại.

Hoang mạc

Sa mạc Sahơra tợiAlgérie

Sơ mọc Gobi ành chụp từ vệ tinh

Hoang mạc là vùng có lượng mưa rất ít, ít hơn mức cần thiết để hầu hết các
loại thực vật sinh trưởng. Hoang mạc được xác định là những khu vực có lượng
mưa ít hơn 250 mm/năm. Do vậy nước ở hoang mạc rất hiếm, thường không có
14

sông và suối, sự sống hiếm hoi \à có rất ít loại động vật và thực vật có thể thích
nghi với môi trường khắc nghiệt này, chỉ có ít những cây bộ gai, họ xương rồng
sống được điều kiện khô cằn ít nước.
Sa mạc thường dùng để chỉ những hoang mạc cát, đôi khi cũng dùng để chỉ
hoang mạc nói chung, ở một số sa mạc nóng, khí hậu có thể tới 58°c như ở sa
mạc Mexico, Turfan (Thổ Nhĩ Kì) nhiệt độ ban ngày mùa hạ lên tới 82,3 °c, có
nơi lại lạnh đến -45 °c như ở sa mạc Gobi thuộc Châu Á. ở vùng sa mạc Sinai,
biên độ nhiệt độ chênh lệch giữa ngày và đêm có thể đến hơn 80 °c, đất đai cằn
cỗi. Sa mạc thường có lượng bức xạ Mặt Trời lớn, nhiều cát và gió nóng luôn thổi
mạnh tạo ra rất nhiều trận bão cát. Hiện nay có khoảng 1/3 diện tích Trái Đất
(phẩn lục địa) là sa mạc. Người ta thường dùng lạc đà làm phương tiện di chuyển
trong sa mạc.
Các loại hoang mạc
Vào năm 1953, Peveril Meigs đã chia những hoang mạc trên Trái Đất thành
ba loại dựa theo lượng mưa mà chúng nhận được. Trong hệ thống đã được chấp
nhận rộng rãi này, các hoang mạc có tối thiểu 12 tháng liên tiếp không mưa,
những vùng sa mạc có lượng mưa trung bình năm ít hơn 250 mm. Những bán
hoang mạc có lượng mưa vào khoảng 250 mm đến 500 mm. Các bán hoang mạc
thường được coi như những đồng cỏ khô. Phương pháp đo đơn giản dựa vào
lượng mưa không thể cung cấp một định nghĩa rõ ràng về việc một sa mạc là gì.
Vì việc khô hạn cũng phụ thuộc vào sự bay hơi, một phần phụ thuộc vào thời tiết.

15

2.

VUA CỦA SA MẠC THẾ GIỚI
SA MẠC SAHARA

Một phân của sa mạc Sahara ờ Châu Phi

Sa mạc Sahara ở Châu Phi là sa mạc lớn nhất trên thế giới. “Sahara” là tiếng
Ả-rập, nghĩa của nó là hoang mạc lớn. Nó nằm ở phía Bắc của Châu Phi, phía Tây
bắt đầu từ bờ biển Đại Tây Dương, phía Đông đến bờ Hổng Hải, chiều ngang
chạy qua toàn bộ Bắc Phi, dài 5.150 km; phía Bắc bắt đầu từ núi Atlas của bờ biển
Địa Trung Hải, đến thảo nguyên khô hạn cùa phía Nam, rộng khoảng hơn 1500 km.
Trong đó bao gổm các nước như Ai Cập, Sudan, Bỉ, Algeria, Sudan, Lybia, Chad,
Algeria, Niger, Tunisia, Morocco, Mali, Mauritania, tổng diện tích khoảng hơn
8.600.000 k m \
“Cực nóng” của thế giới
Mặt đất cùa sa mạc Sahara chủ yếu là lớp đá, cát trôi hoặc cồn cát. Phấn lớn
của sa mạc bình quân cao hơn so với mực nước biển là hơn 300 m, nhưng cũng có
không ít khu vực chỉ cao hơn mực nước biển là 180 m hoặc thấp hơn 180 m. Miền
16

trung chủ yếu là vùng đất cao và núi lửa không hoạt động, trong đó núi Emi
Koussi nằm trên vùng đất cao Tibeitisi của phía bắc nước Chad, độ cao so với mực
nước biển là 3415 m, là đỉnh cao nhất trong sa mạc Sahara.
Sa mạc Sahara ở gần xích đạo, nhiệt độ rất cao, lại thêm khí hậu đặc biệt khô,
nước mưa vô cùng ít, lượng nước mưa một năm không đến 100 mm, có những khu
vực cả năm không có một giọt mưa nào. Mùa hè nóng nực, nhiệt độ cao nhất có thể
đạt tới hơn 50° c , nhiệt độ mặt đất có thể đạt tới 70 - 80° c . Ajijia ở phía Bắc của
Lybia cũng đã từng có nhiệt độ lớn nhất vượt quá nhiệt độ cực hạn 58° c , do đó mà
trở thành nơi có nhiệt độ cao nhất trên thế giới, được mọi người gọi là “nhiệt cực”
của thế giới. Trong môi trường khô nóng này, mổ hôi của con người vừa mới thấm
ra ngoài thì ngay lập tức bốc hơi mất. Sau khi Mặt Trời lặn, cát đá tản nhiệt rất
nhanh, chênh lệch nhiệt độ giữa ban ngày và ban đêm về mùa hè là 34° c .
Gió khô nóng bắt nguồn từ khu vực Sahara, nóng nực và khô, thường mang
theo một lượng lớn cát bụi thổi về khu vực phía nam của Sahara, khiến cho bể mặt
của thực vật và các vật thể ở đây bị phủ lên một lớp bụi dày. ở một số khu vực
như Nouakchotte thủ đô Mauritania còn thường xuyên có kiểu thời tiết là những
trận “mưa cát”.
Kho báu dưới lòng đất

Dâu mỏ tiềm tàng dưới lòng sa mạc của Lybia

2A- SA M ẠC KỲ DIỆU

17

Qua khảo sát thăm dò cho thấy, dưới lòng đất của sa mạc Sahara, ẩn chứa
nguồn khoáng sản phong phú, ví dụ như: dầu mỏ, khí thiên nhiên, sắt, uranium,
măng gan, thiếc v.v...
Lượng dầu mỏ tiềm tàng của Lybia vào khoảng 4,8 tỉ tấn. Từ những năm 50
khi phát hiện ra dầu mỏ cho đến nay, Lybia đã trở thành một trong số các nước
sản xuất dẩu lớn nhất trên thế giới. Lượng khí thiên nhiên tiềm tàng của Algeria
khoảng 3000 tỉ m^ lượng dầu mỏ tiềm tàng đã thăm dò được là 1,7 tỉ tấn. Trữ
lượng muối phốt-phát của Morocco khoảng 40 tỉ tấn, sản lượng hàng năm khoảng
30 triệu tấn, là một trong những nước xuất khẩu muối phốt-phát lớn nhất thế giới.
Lượng quặng tiếm tàng của Mauritania rất phong phú, chủ yếu là sắt và đổng, tiếp
đến là thạch cao, muối phốt-phát, muối mỏ và y-tơ-ri kim loại đất hiếm, sản
lượng quặng sắt của nước này đứng thứ hai chầu Phi. Lượng sắt tiếm tàng của
Mali khoảng 800 triệu tấn, lượng bô-xít nhôm tiểm tàng khoảng 880 triệu tấn,
ngoài ra còn có đồng, muối phốt-phát, muối mỏ v.v... Khoáng sản chủ yếu của
Niger là uranium, trữ lượng vào khoảng 70 nghìn tấn trở lên, từ năm 1971 bắt đầu
đi vào sản xuất quặng uranium đến nay, sản lượng mỗi năm đều tăng lên.
Muối phốt-phát của Morocco, dầu mỏ của Lybia, quặng sắt của Mauritania,
quặng uranium của Niger và dầu mỏ, khí thiên nhiên của Algeria đều đứng vị trí
thứ nhất trong số sản phẩm xuất khẩu của chính nước đó, là trụ cột kinh tế của
những nước này.
Bản lĩnh thích nghi
Trong sa mạc có rất nhiều loài động vật và thực vật chịu được khô hạn sinh
sống và sinh trưởng, để thích nghi với môi trường khô hạn, chúng đểu rèn luyện
được bản lĩnh.
Động vật muốn tổn tại trong sa mạc thì phải có ít nhất hai khả năng. Một là,
khả năng đi lại, bởi \ ì đất cát bất cứ lúc nào cũng có thể chôn vùi chúng; hai là,
khả năng trữ nước, \à khi rời khỏi nước thì bất ki sinh vật nào cũng chỉ còn con
đường chết.
Về cả hai phương diện trên thì loài thằn lằn có thể coi là một điển hình sống
mãnh liệt. Phần trước tứ chi của chúng mở ra thành màng lớn, chống đỡ cho cơ
18

2B- SA M Ạ C K Ỳ DIỆU

thể đi lại thoải mái trên cát. Khi màn đếm buông xuống, lớp sương mù bao phù,
co' thể và mắt của thằn lằn liến dùng khả năng tối đa để tập hợp những giọt sương.
Ngoài ra, cái lưỡi dài của nó còn có thể liếm sương trước mắt rất linh hoạt và khéo
léo, giống như cái gạt nước trên ôtô. vể phương thức vận động, rắn lao “nhập gia
tuỳ tục” bằng một kiểu di chuyển không giống ai. Để ngăn chặn bị các hạt cát
chôn vùi bất cứ lúc nào, nó cong người sang trái, phải hết mức để tăng diện tích
tiếp xúc với đất cát và hình thành nên thói quen vận động nghiêng.
Vế khả năng trữ nước, thằn lằn đuôi vểnh có những đặc điểm để thu gom các
giọt nước tối đa. Mỗi khi sương xuống, nó lại bò lên đỉnh cồn cát, quay lưng về
phía có sương từ biển thổi tới, đuôi của nó vểnh lên cao, làm cho thần cùa nó
nghiêng sang một bên, khi sương mù gặp cơ thể lạnh buốt của con vật thì sẽ
ngùng tụ thành những giọt nước, chạy...